Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động rõ rệt lên mọi lĩnh vực kinh tế – xã hội, Việt Nam đang đẩy mạnh các chương trình phát triển “nghề xanh” và chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn. Đây được xem là xu hướng tất yếu nhằm thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 mà Thủ tướng Chính phủ đưa ra tại COP26.

Kinh tế tuần hoàn chính thức được luật hóa

Năm 2022, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 bắt đầu có hiệu lực, lần đầu tiên đưa khái niệm kinh tế tuần hoàn vào văn bản pháp lý cấp quốc gia. Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) sau đó ban hành Thông tư 02/2022/TT-BTNMT hướng dẫn trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), yêu cầu doanh nghiệp thu hồi và tái chế một số nhóm sản phẩm như pin, thiết bị điện tử, bao bì nhựa.

Theo báo cáo của Bộ TN&MT năm 2023, Việt Nam thải ra khoảng 1,8 triệu tấn rác thải nhựa mỗi năm, nhưng tỷ lệ tái chế mới đạt khoảng 11–12%, thấp hơn nhiều so với mức trung bình của châu Âu (gần 30%). Việc triển khai EPR được kỳ vọng sẽ nâng tỷ lệ tái chế lên 25–30% vào năm 2030.

Nghề xanh: Nhu cầu tăng trưởng nhanh nhưng thiếu hụt nhân lực

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), kinh tế xanh có thể tạo thêm từ 6 đến 12 triệu việc làm mới mỗi năm ở châu Á – Thái Bình Dương đến năm 2030. Riêng tại Việt Nam, ILO ước tính các ngành năng lượng tái tạo, quản lý rác thải và nông nghiệp thông minh có thể tạo ra 300.000 – 500.000 việc làm xanh trong thập kỷ tới.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là thiếu hụt nhân lực được đào tạo chuyên sâu. Báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội năm 2024 cho thấy:

• Nhu cầu tuyển dụng trong lĩnh vực năng lượng tái tạo tăng gần 15% mỗi năm.
• Nhân lực kỹ thuật vận hành – bảo trì điện gió hiện thiếu khoảng 20–25% so với nhu cầu thực tế.
• Chỉ khoảng 10% doanh nghiệp trong ngành môi trường đánh giá lực lượng lao động hiện tại đáp ứng yêu cầu về kỹ năng xanh.

Ngoài ra, theo Ngân hàng Thế giới (WB), để thực hiện các mục tiêu khí hậu, Việt Nam sẽ cần khoảng 368 tỷ USD đầu tư đến năm 2040, trong đó một phần lớn sẽ chuyển hóa thành các cơ hội nghề nghiệp mới trong các ngành xanh.

Doanh nghiệp bắt nhịp xu hướng tuần hoàn

Nhiều doanh nghiệp lớn tại Việt Nam đã triển khai các mô hình tuần hoàn tiêu biểu:

1. Vinamilk

Năm 2023, Vinamilk cho biết đã thu hồi và tái chế hơn 13.000 tấn bao bì, đồng thời vận hành trang trại bò sữa ứng dụng năng lượng tái tạo, giúp giảm khoảng 5.000 tấn CO₂ mỗi năm.

2. Tập đoàn TH true Milk

Triển khai mô hình tuần hoàn “từ trang trại đến bàn ăn”, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp và hướng đến mục tiêu giảm 50% khí thải methane vào năm 2030, phù hợp cam kết toàn cầu Global Methane Pledge.

3. Nestlé Việt Nam

Từ năm 2023, toàn bộ nhà máy của Nestlé tại Việt Nam đã đạt mục tiêu “rác thải chôn lấp bằng 0”, góp phần giảm hơn 2.000 tấn chất thải mỗi năm.

4. Heineken Việt Nam

Heineken là một trong những doanh nghiệp FDI đi đầu tại Việt Nam trong mô hình kinh tế tuần hoàn. Báo cáo Phát triển bền vững của Heineken Việt Nam cho biết:

• 99% chất thải và phế liệu trong toàn bộ quá trình sản xuất được tái sử dụng hoặc tái chế (số liệu 2022–2023).
• 7/6 nhà máy (tùy năm báo cáo cập nhật) vận hành chủ yếu bằng năng lượng tái tạo hoặc nhiệt sinh khối, giúp giảm hàng chục nghìn tấn CO₂ mỗi năm.
• Tỷ lệ thu gom và tái sử dụng chai thủy tinh có thể đạt tới gấp 20 lần vòng đời sử dụng, giảm đáng kể lượng rác thải bao bì.

Heineken cũng là doanh nghiệp được đề cử nhiều lần trong Giải thưởng Phát triển bền vững CSI 100 do VCCI công bố.

Địa phương vào cuộc mạnh mẽ

TP.HCM là địa phương tiên phong với Đề án “Kinh tế tuần hoàn 2023–2030”, đặt mục tiêu 50% rác thải sinh hoạt được tái chế hoặc tái sử dụng vào năm 2030. Hà Nội cũng đang nghiên cứu mở rộng mô hình phân loại rác tại nguồn sau giai đoạn thử nghiệm tại quận Hoàn Kiếm.

Quảng Ninh – địa phương chịu ảnh hưởng nặng từ khai thác than – đang chuyển đổi mạnh sang năng lượng tái tạo, du lịch xanh và kinh tế sinh thái. Theo Sở KH&ĐT tỉnh, tỷ trọng kinh tế xanh tại Quảng Ninh dự kiến tăng lên 25% GDP địa phương vào năm 2030.

Đào tạo nghề xanh: Trọng tâm của giai đoạn 2025–2030

Ngày 3/6/2024, Bộ GD&ĐT cùng UNICEF công bố chương trình “Phát triển kỹ năng xanh cho thanh thiếu niên”, nhằm trang bị năng lực thích ứng với nền kinh tế carbon thấp. Mục tiêu đến năm 2030:

• 70% học sinh phổ thông tiếp cận nội dung giáo dục khí hậu.
• 1 triệu thanh niên được đào tạo kỹ năng xanh cơ bản.
• Tăng mạnh đào tạo nghề trong các nhóm kỹ năng: năng lượng tái tạo, quản lý rác thải, nông nghiệp thông minh, sinh thái đô thị.

Hướng đến nền kinh tế xanh – tuần hoàn toàn diện

Với sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế, Việt Nam bước vào giai đoạn thúc đẩy mạnh mẽ kinh tế tuần hoàn và mở rộng lực lượng nghề xanh. Dù còn nhiều thách thức về vốn đầu tư, kỹ năng lao động và công nghệ, lĩnh vực này được kỳ vọng sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới, giúp Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu phát triển bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu.